Aan de basis van de keuze voor indicatoren ligt de zogenaamde visiematrix. Daarin zijn de begrippen leefbaarheid en duurzaamheid toegepast op alle belangrijke activiteiten in de stad. De visiematrix combineert rijen en kolommen. In de rijen staan de activiteitsdomeinen (wonen, cultuur en vrije tijd, onderwijs, werken en ondernemen, ...), in de kolommen staan de vier grote principes vanuit het duurzaamheidconcept (zie boven). Op de kruisingen van rijen en kolommen staan de intenties, bekommernissen of richtinggevende doelstellingen waarop de indicatoren zijn gebaseerd.
Met de keuze voor deze matrix trachten we een nieuwe kijk op de stad te stimuleren (integratie en verwevenheid d.m.v. principes), zonder de politieke en ambtelijke herkenbaarheid uit het oog te verliezen (activiteitsdomeinen sluiten nauw aan bij de vaak voorkomende beleidsdomeinen in de stad). Door de meeste betrokkenen werd deze aanpak als verfrissend én werkbaar ervaren. Meer en beter dan wat er nu is, maar dan toch ook weer niet zo revolutionair dat de bruikbaarheid wegvalt.
De eerste versie van de visiematrix werd in 2002 ter discussie voorgelegd aan meer dan honderd experten. Tijdens vele overlegmomenten werden intenties toegevoegd, verscherpt en geschrapt waardoor de visiematrix vorm en inhoud kreeg. Deze participatieve aanpak is zeer zinvol gebleken: het bracht vele mensen samen in interessante discussies over de stad waardoor het draagvlak voor de Stadsmonitor groeide. Elke term, die gebruikt is voor de omschrijving van de intenties is dus de vrucht van een consensusbouw over de juiste formulering. Dit participatief proces resulteerde in een generieke visie op een leefbare en duurzame stad, die bestaat uit 175 intenties. De visiematrix werd in 2008 geactualiseerd op basis van twee nieuwe studies m.b.t. ‘ondernemen & werken’ en ‘zorg in de stad’.
Klik hier om de visiematrix (pdf-document) te bekijken.
Het gevaar bestaat dat deze intenties te sterk ‘op zich’ worden beoordeeld. Dit is niet de bedoeling: intenties moeten vaak (quasi altijd) in combinatie met andere intenties uit het desbetreffende activiteitsdomein of principe worden gezien, om als een systematische ontrafeling van de oorspronkelijke concepten van leefbaarheid en duurzaamheid te kunnen dienst doen. In vele gevallen dienen zelfs combinaties te worden gemaakt met (groepen van) intenties uit de andere domeinen en/of principes. De visiematrix vormt echter niet altijd een sluitend geheel. Er kunnen spanningen bestaan, zowel binnen een activiteitsdomein (tussen conflicterende intenties in verschillende kolommen) als tussen activiteitsdomeinen. Deze spanningen hebben we niet weggewerkt, maar integendeel trachtten bloot te leggen. Ze maken natuurlijk ook deel uit van discussies over strategische keuzes: niet alles kan tezelfdertijd.
De participatieve aanpak was intensief maar loonde. Een zijdelings effect van de Stadsmonitor is dat het vele mensen in interessante discussies over de stad samenbracht. De netwerking tussen collega’s uit verschillende steden en tussen Vlaamse en lokale actoren verhoogde. Vooral ambtenaren uit de 13 centrumsteden waren in het proces betrokken, de participatie van (lokale) politici lag gevoelig lager. Deze manier van werken heeft echter ook zijn beperkingen. Het bijschaven van intenties en de formulering ervan in functie van een zo groot mogelijk draagvlak roept vragen op over de systematische operationalisering van het duurzaamheidsconcept. Door uitdrukkelijk consensus na te streven ontstond bijvoorbeeld de vraag welke gevolgen dat heeft op de visiematrix en de intenties. Zijn de visiematrix en de intenties daardoor te braaf geworden? Is er vooral sprake van intenties die als ‘politiek correct’ beschouwd werden? Zijn ze nog te algemeen geformuleerd zodat allerlei interpretaties mogelijk zijn die eigenlijk toch grote onenigheid of tegenstrijdigheid moeten verbergen? Dat is een mogelijk onbedoeld effect van de intensieve participatieve manier van werken.
We hebben ondervonden dat de visiematrix – hoewel niet officieel onderschreven door de stadsbesturen – een zelfstandige waarde heeft. Het kan zeker al dienen om debatten in steden te ondersteunen. Het kan ook helpen om bepaalde lacunes in het stedelijk beleid te ontdekken. Wel moeten we voor ogen blijven houden dat de visiematrix is ontwikkeld in functie van het meten en niet in functie van beleid voeren. De visiematrix maakt het mogelijk dat er voldoende eensgezindheid bestaat om een generieke set indicatoren voor een leefbare en duurzame Vlaamse stad te ontwerpen.